Bij 643 vrouwen na de overgang remde estradiol de verdikking van de wand van de halsslagader, een vroeg teken van dichtslibbende vaten, wanneer het binnen zes jaar na de menopauze werd gestart. Meer dan tien jaar erna gestart, deed het dat niet.
Zelfde middel. Zelfde dosis. Tegenovergestelde uitkomst. De variabele was wanneer.
Dit is het nuttigste dat je over hormoontherapie in de overgang kunt begrijpen, en precies het onderdeel dat je vrijwel zeker nooit is uitgelegd.
Het venster, in gewone taal
Bloedvaten veranderen naarmate er langer geen oestrogeen meer is. In het begin reageren ze nog. Later, als vaatziekte jaren de tijd heeft gehad om zich stil te vestigen, gedraagt oestrogeen zich anders in datzelfde weefsel.
Dat is de timinghypothese, en de ELITE-studie is speciaal opgezet om die te toetsen. Vrouwen werden ingedeeld naar hoelang hun menopauze geleden was. In de vroege groep, binnen zes jaar, remde estradiol de verdikking van de wand van de halsslagader. In de late groep, meer dan tien jaar erna, deed het dat niet.
De uitkomsten van het Women's Health Initiative passen in hetzelfde plaatje zodra je kijkt wie er eigenlijk meededen. De gemiddelde vrouw in die studie was al ruim voorbij de overgang, en slechts ongeveer 30 procent was bij aanvang tussen de 50 en 59 jaar. De alarmerende kop beschreef een groep die grotendeels niet de groep was die om behandeling vroeg.
Wat dat praktisch betekent
- Binnen ongeveer tien jaar na je laatste menstruatie, meestal voor je 60e. Sterke verlichting van klachten, geen toename van hartziekte in het bewijs, en langdurige follow-up die geen stijging van de totale sterfte laat zien. Dit is het venster.
- Meer dan tien jaar erna, of in je late zestig en zeventig. Het hart- en vaatplaatje wordt minder gunstig, en voor het eerst beginnen in die fase is een andere afweging, die een ander gesprek vraagt.
- Al ingesteld op behandeling en inmiddels ouder. Dat is niet hetzelfde als laat beginnen. Doorgaan is een eigen gesprek, dat periodiek opnieuw wordt bekeken, en er bestaat geen willekeurige leeftijd waarop iedereen zou moeten stoppen.
Waarom niemand je over de klok vertelde
Omdat je de klok van binnenuit niet ziet. Niets aan 51 zijn voelt als een deadline. De klachten voelen als iets om doorheen te komen, het advies is afwachten, en de jaren gaan voorbij met de gewone snelheid waarmee jaren voorbijgaan.
En dan ben je op een dag 62, heb je er eindelijk genoeg van, en is het gesprek dat je op je 51e had kunnen voeren niet meer hetzelfde gesprek.
Dat is geen bangmakerij. Dat is rekenwerk, en het is de reden dat dit stuk bestaat.
Wat er nog meer in datzelfde venster gebeurt
De vraag over je vaten is niet de enige klok die loopt.
Botverlies gaat het snelst vanaf ongeveer een jaar voor je laatste menstruatie tot twee jaar erna, en vrijwel niemand wordt in die periode gescand. De lichaamssamenstelling verschuift vanaf de late perimenopauze: vet neemt toe en trekt naar binnen, spiermassa daalt, en insulineresistentie en het risico op diabetes type 2 stijgen mee. De klachten van blaas en intimiteit gaan, anders dan de opvliegers, niet over door te wachten. Die gaan verder.
Het venster gaat dus niet alleen over de vraag of hormoontherapie bij jou zou passen. Het is de periode waarin bijna alles over hoe jij gaat verouderen stilletjes wordt vastgelegd, terwijl jou wordt gezegd dat je het tijd moet geven.
Zit je nu in dat venster, dan sta je waar de meeste vrouwen achteraf wensen dat ze hadden gestaan. De beslissing zelf kan alle kanten op vallen. Dat je hem bewust neemt in plaats van bij verstek, dat is het hele punt.
Twee situaties waarin de gewone regels niet gelden
Prematuur ovarieel falen, oftewel de overgang voor je 40e, en een vroege overgang tussen 40 en 45 jaar, worden anders aangepakt. Daar is het doel in de regel te vervangen wat er normaal gesproken nog zou zijn tot de gebruikelijke leeftijd van de menopauze, en het risicoverhaal dat voor een vrouw van 62 is opgebouwd geldt daar niet. Herken je jezelf hierin, dan is afwachten niet voorzichtig. Dan is het fout, en dan verdien je een specialist in plaats van een geruststelling.
Een chirurgische overgang, waarbij de eierstokken zijn verwijderd, is eveneens een situatie op zich, want de val is abrupt in plaats van geleidelijk.
De vraag die je vandaag stelt en niet later
Niet: is hormoontherapie in het algemeen veilig. De bruikbare vraag is: hoelang is het geleden dat ik voor het laatst menstrueerde, en wat betekent dat voor mijn mogelijkheden op dit moment?
De eerste helft beantwoord je zelf in tien seconden. De tweede helft heeft iemand nodig die jouw geschiedenis kent en die in dit vak werkt.
Zit je ergens binnen die tien jaar, dan is dit het moment voor een fatsoenlijk gesprek in plaats van nog een jaar afwachten. Leg het voor aan de specialist en kom erachter waar je werkelijk staat, in het Nederlands of het Engels, binnen enkele dagen.