Eén getal, en drie redenen om er voorzichtig mee te zijn. Bij 689 mannen met hart- en vaatziekte ging een totaal testosteron van 300 ng/dL of lager samen met 1,48 keer zoveel sterfte door welke oorzaak dan ook, over een mediaan van 55 maanden. Dezelfde analyse vond bij vrouwen niets, ze kan geen oorzaak aantonen, en die lage uitslag kan eerder een teken van ziek zijn dan de reden ervoor.
Je zit ergens tussen de veertig en de zestig. Er is een stent geweest, of een schrik, of een cardioloog die inmiddels je voornaam kent. Je energie is vlak, je broek zit strakker om je middel dan vroeger, en je zin in seks is stil geworden. Iemand zei dat je je testosteron moest laten prikken. Je wilt weten of dat geneeskunde is of marketing.
Een analyse uit 2025 van Amerikaanse landelijke enquêtegegevens geeft een deel van het antwoord. Die is het waard om goed te lezen, ook de stukken die niets verkopen.
Wat het onderzoek deed
Onderzoekers haalden 1.177 volwassenen met hart- en vaatziekte uit vier ronden van de National Health and Nutrition Examination Survey: 1999 tot 2000, 2003 tot 2004, 2011 tot 2012 en 2013 tot 2014. De gemiddelde leeftijd was 66,01 jaar. 689 van hen waren man. De sterfte werd gevolgd over een mediaan van 55 maanden, met een interkwartielafstand van 44 tot 71 maanden.
Bij mannen werd laag testosteron gedefinieerd als 300 ng/dL of lager. Na correctie voor leeftijd, SHBG, inkomensratio, etniciteit, opleiding, hoge bloeddruk en cardiovasculaire behandeling overleden de mannen onder die grens 1,48 keer zo vaak als de mannen erboven. Het 95 procent betrouwbaarheidsinterval liep van 1,08 tot 2,02. De p-waarde was 0,013.
Zeven op de tien mannen zaten al onder de grens
487 van de 689 mannen, 70,68 procent, zaten op of onder 300 ng/dL. Tijdens de follow-up overleden 202 van de mannen, 29,32 procent van hen.
Blijf even bij dat percentage hangen. Een kenmerk dat bij zeven van de tien mannen aanwezig is, pikt geen zeldzame pechgroep eruit. Het beschrijft de gewone toestand van oudere mannen met hartziekte.
Bij jongere mannen hield het verband stand, maar net
Uitgesplitst naar leeftijd bleef het in beide helften overeind. Bij mannen van 65 jaar en ouder was de hazard ratio 1,45, interval 1,09 tot 1,93, p-waarde 0,010. Bij mannen onder de 65 was hij 1,39, interval 1,01 tot 1,90, p-waarde 0,041.
Kijk naar die ondergrens van 1,01. Dichter bij helemaal geen effect kan een statistisch significant resultaat nauwelijks komen. Uitgesplitst naar bloeddruk was de schatting 1,35 bij de mannen met hoge bloeddruk, interval 1,06 tot 1,71, en 1,93 bij de mannen zonder, interval 1,25 tot 2,96. Hoge bloeddruk kwam voor bij 485 van de 689 mannen, dus het grotere ogende getal kwam uit de kleinere groep.
Bij vrouwen was het er helemaal niet
Er werden 488 vrouwen meegenomen, en 394 van hen, 80,74 procent, zaten onder de grens die de auteurs voor vrouwen aanhielden, 20 ng/dL. Vóór correctie leek laag testosteron ook bij vrouwen samen te hangen met sterfte: hazard ratio 1,53, interval 1,01 tot 2,31, p-waarde 0,042. Na correctie was het weg: 1,23, interval 0,80 tot 1,90, p-waarde 0,341. Elke subgroep bij vrouwen was nul, zowel naar leeftijd als naar bloeddruk.
De auteurs schrijven dat gewoon op. Dat hoort iedereen te doen die hen citeert.
Laag testosteron is misschien de rook, niet het vuur
Dit zijn observationele gegevens. Ze kunnen laten zien dat twee dingen samen optreden. Ze kunnen niet laten zien dat het ene het andere veroorzaakt. En er staat een detail in het artikel dat iedereen hoort af te remmen die 1,48 als vonnis wil lezen.
De mannen die overleden en de mannen die bleven leven hadden bijna hetzelfde testosteron. Mediaan 343,06 ng/dL bij de overledenen, 346,00 ng/dL bij de overlevenden, p-waarde 0,208. Geen betekenisvol verschil in het kale getal. Wat wel verschilde, was alles wat je zou verwachten. De mannen die overleden waren gemiddeld 72,09 jaar tegenover 64,25. Hun SHBG lag hoger, 53,75 tegen 46,61 nmol per liter. En 32,67 procent van hen kreeg cardiovasculaire behandeling, tegenover 17,04 procent van de overlevenden.
Dat is een portret van ouder en zieker zijn. Ernstige ziekte verlaagt testosteron uit zichzelf. Een lage uitslag bij een zieke man van 72 kan een aflezing van zijn toestand zijn in plaats van de oorzaak van wat er daarna met hem gebeurt. Deze opzet kan die twee niet uit elkaar halen, en beweert dat ook niet.
Voordat je die 1,48 citeert. Bijna evenveel mannen vielen af wegens ontbrekende testosterongegevens, 676 van hen, als er in de analyse bleven, 689. Hart- en vaatziekte werd vastgesteld door mensen te vragen of een arts hun ooit had verteld dat ze het hadden. Testosteron werd één keer gemeten, en die waarde beweegt over de dag. De auteurs merken zelf op dat het in een retrospectief onderzoek lastig was om te corrigeren voor verstorende factoren zoals veranderingen in leefstijl.
Wat het artikel niet toestaat
De auteurs sluiten af met de suggestie dat hun resultaten steun geven aan hormoonvervanging bij hart- en vaatziekte. Hun eigen gegevens kunnen dat niet dragen. Niemand in deze analyse werd binnen het onderzoek behandeld, en niemand werd geloot. De grootste gerandomiseerde studie die ze aanhalen includeerde 5.246 mannen met hypogonadisme en vond de behandeling niet-inferieur aan placebo. Niet-inferieur betekent niet slechter. Dat is een veiligheidsbevinding en geen overlevingswinst, en die twee worden voortdurend door elkaar gehaald.
Wat hier wel bruikbaar is
Eén uitslag van totaal testosteron bevat minder informatie dan het lijkt. In dit onderzoek scheidde SHBG de mannen die overleden van de mannen die bleven leven, terwijl totaal testosteron dat niet deed. Het artikel citeert werk waaruit blijkt dat totaal testosteron bij mannen van middelbare en oudere leeftijd met ongeveer 0,8 procent per jaar daalt, terwijl SHBG met 1,6 procent per jaar stijgt. Hetzelfde getal op een labuitslag betekent op je 60e niet wat het op je 40e betekende. Daar is een volledig bloedonderzoek voor.
Heb je al hart- en vaatziekte, dan is een testosteronwaarde één regel in een veel langer verhaal waar ook je leeftijd, je bloeddruk en je behandeling in staan. Die regel binnen dat verhaal lezen in plaats van los, is het werk van een consult bij een specialist.