De American Urological Association noemt een totaal testosteron onder 300 ng/dL, ongeveer 10,4 nmol/L, een tekort. De Endocrine Society hanteert een geharmoniseerde ondergrens van 264 ng/dL.
Een man kan dus tussen twee officiële grenzen in zitten, door de ene club een tekort worden genoemd en door de andere normaal, zonder dat er iets aan hem veranderd is.
Ergens in dit traject krijgt een man één getal in handen gedrukt en te horen wat dat over hem zegt. Daar begint bijna alle ellende.
Testosteron is een van de weinige metingen in de geneeskunde waarbij de uitslag afhangt van het uur waarop je bloed liet prikken, van een transporteiwit waar de meeste mensen nog nooit van gehoord hebben, en van de vraag of iemand de moeite nam om te vragen wat er bij jou eigenlijk veranderd is. Lees dat ene getal zonder die drie dingen en je leest een gerucht.
Het is een diagnose, geen uitslag
Testosterontekort, netjes gezegd mannelijk hypogonadisme, is gedefinieerd als een blijvend laag testosteron samen met klachten die daarbij passen. Beide helften zijn nodig. Een lage waarde bij een man die zich uitstekend voelt is een getal. Luide klachten bij een werkelijk gezond hormoonbeeld zijn een reden om verder te kijken, niet om het hormoon te behandelen.
De klachten die meestal aan testosteron worden toegeschreven, vlakke stemming, slechte concentratie, weinig zin in seks, spier kwijt, vet erbij, hebben allemaal meerdere mogelijke oorzaken. De diagnose staat er pas als de biochemie en de man dezelfde kant op wijzen.
De ochtendregel, en het tweede buisje
Testosteron loopt mee met een dagritme en piekt in de ochtend, dus dan wordt het gemeten, nuchter. En omdat één lage waarde een uitschieter kan zijn, wordt hij bevestigd met een tweede ochtendmonster voordat iemand een diagnose vaststelt.
Dat klinkt pietluttig tot je nagaat hoeveel mannen een etiket opgeplakt hebben gekregen, of juist zijn weggewuifd, op grond van één buisje dat laat in de middag werd geprikt omdat daar toevallig een plekje vrij was.
Twee officiële grenzen, met één man ertussenin
De American Urological Association spreekt van een tekort bij een totaal testosteron onder 300 ng/dL, ongeveer 10,4 nmol/L. De Endocrine Society hanteert een geharmoniseerde ondergrens van 264 ng/dL.
Het zijn allebei serieuze organisaties die serieuze data lezen, en ze zijn het niet eens. Een man kan dus tussen die twee lijnen in zitten, in elk opzicht onveranderd, en een tekort hebben of normaal zijn afhankelijk van welk document die ochtend op het bureau ligt. Dat is geen schandaal. Dat gebeurt er als een doorlopende biologische variabele een commissie tegenkomt die ergens een streep moet zetten. Het is meteen het beste argument dat er bestaat om geen enkele grenswaarde als het antwoord te zien.
Waar normaal op gebouwd is
Het referentiebereik naast je uitslag is niet willekeurig. Een geharmoniseerd bereik werd berekend uit ruim 9.000 gezonde, niet-obese jonge mannen in Europa en Noord-Amerika, en het loopt van 9,2 tot 31,8 nmol per liter.
Dat is een brede spanne, en het is de reden dat twee mannen allebei te horen kunnen krijgen dat ze normaal zijn terwijl ze aan tegenovergestelde uiteinden zitten. Het is ook waarom de richtlijnen beslisdrempels ruim onder de bovenkant van het bereik leggen in plaats van het gedrukte bereik als het antwoord te behandelen.
De fractie die het werk doet
Het grootste deel van het testosteron in je bloed zit vast aan een transporteiwit dat SHBG heet en is inactief. Alleen het kleine ongebonden deel, het vrije testosteron, is beschikbaar voor je weefsels. Ligt het totaal vlak boven de ondergrens, of staat SHBG ongewoon hoog of laag, dan zegt een schatting van het vrije testosteron met een gevalideerde methode je aanzienlijk meer dan het totaal alleen.
Hier scheiden een routineonderzoek en een zorgvuldig onderzoek zich. Een comfortabel ogend totaal boven op een laag vrij testosteron, bij een man met duidelijke klachten, is precies het beeld dat één enkel getal mist.
En dan de nuttiger vraag: waarom
Zodra een laag testosteron bevestigd is, is de volgende stap geen behandeling. De volgende stap is vaststellen waar het misgaat, en twee hormonen uit de hypofyse, LH en FSH, doen dat werk.
- Primair. De testikels zelf maken te weinig aan, en de hersenen jagen LH en FSH omhoog in een poging dat te compenseren.
- Secundair. Het signaal vanuit de hersenen en de hypofyse is het probleem, dus LH en FSH staan laag of normaal ondanks het lage testosteron. Staan ze laag, dan zoekt verder onderzoek, onder meer een prolactinewaarde, naar een oorzaak die te behandelen is.
Dat onderscheid is niet academisch. Het verandert wat het juiste antwoord is, het bepaalt of vruchtbaarheid beschermd kan worden, en het kan iets hogerop aan het licht brengen dat aandacht nodig heeft, lang voordat er over een hormoon gepraat wordt.
Wat vaststaat voordat behandeling überhaupt ter sprake komt
Een serieuze beoordeling legt eerst een uitgangssituatie vast. Hematocriet, oftewel hoe dik je bloed is, want een uitgangswaarde boven 48% is een reden om niet te beginnen. PSA bij mannen van 40 jaar en ouder, want de prostaat moet meegewogen worden. En een kort lijstje omstandigheden waarin behandeling in de regel wordt uitgesteld: een kinderwens op korte termijn, een recent hartinfarct of herseninfarct, onbehandelde ernstige obstructieve slaapapneu, of bekende prostaatkanker of borstkanker.
Één keer duidelijk gezegd. Deze site schrijft niets voor en verkoopt niets. Dat je dit allemaal weet is waardevol omdat je daarmee het verschil ziet tussen een arts die het werk doet en een dienst die je een uitkomst verkoopt.
Hoe goede zorg er daarna uitziet
Waar testosterontherapie op de juiste manier wordt toegepast, staat de controle in de richtlijnen beschreven in plaats van dat er wat op los wordt geïmproviseerd. Testosteron en hematocriet worden na ongeveer 3 tot 6 maanden opnieuw bepaald en daarna minstens jaarlijks. PSA wordt na de start opnieuw beoordeeld en bij oudere mannen minstens elk jaar. Een hematocriet boven 54% geldt als signaal om te stoppen en er een bloedspecialist bij te halen. Dat staat allemaal in de richtlijnen, en dat is precies het punt. Het is controleerbaar, en het is het deel dat stilletjes verdwijnt zodra het recept het product is.
Daar is niets exotisch aan. Het is simpelweg het deel dat stilletjes verdwijnt zodra de behandeling zelf het product is.
Waarom dit voor jou uitmaakt
Heb je te horen gekregen dat je in orde bent terwijl je je niet in orde voelt, dan is de nuttige vraag niet langer "wat was mijn waarde". De nuttige vraag is hoe laat het bloed geprikt werd, of het bevestigd is met een tweede ochtendmonster, of het vrije testosteron geschat is, of LH en FSH gelezen zijn, en of iemand heeft gevraagd wat er bij jou veranderd is.
Is het antwoord op de meeste daarvan nee, dan ben je niet beoordeeld. Dan ben je geprikt. Wat de rest van het bloedonderzoek kan vertellen aan iemand die het kan lezen, staat in wat een bloedpanel eigenlijk meet.
Jayasena CN, et al. "Society for Endocrinology guidelines for testosterone replacement therapy in male hypogonadism." Clinical Endocrinology, 2022. doi:10.1111/cen.14633