Het beeld dat de meeste mensen in hun hoofd hebben is een zachte glooiing. De hormonen lopen in een paar jaar terug, de klachten bouwen langzaam op, en dan is het voorbij.
Zo gaat het niet. In de jaren voor je laatste menstruatie wordt de eierstok grillig in plaats van stil. Het oestrogeen kan de ene maand hoger staan dan in je dertiger jaren en de maand daarna wegvallen. Je zit niet op een helling. Je zit op zee.
Begrijp je dit ene mechanisme, dan valt het grootste deel van wat je in de war brengt op zijn plek.
Waarom de eierstok grillig wordt
Je bent geboren met alle eicellen die je ooit zult hebben, opgeborgen in follikels. Elke cyclus wordt er een groepje opgeroepen, meestal wint er één, en de rest gaat verloren. Die voorraad krimpt je hele volwassen leven door, en in je veertiger jaren wordt hij laag.
Een kleinere voorraad maakt niet simpelweg minder aan. Hij maakt onvoorspelbaar aan. De hersenen zien een zwakker signaal en duwen harder met follikelstimulerend hormoon. Soms antwoordt de eierstok luid en schiet het oestrogeen omhoog. Soms antwoordt hij nauwelijks. In sommige cycli komt er helemaal geen eisprong, en dan blijft ook de progesteron uit die normaal in de tweede helft van de cyclus stijgt.
Zo raken die twee hormonen uit de pas met elkaar voordat er van allebei iets opraakt. Dat is de overgang, de perimenopauze.
Wat die schommeling met je doet
Lees de klachtenlijst nog eens met dat mechanisme in je hoofd, en hij ziet er niet langer willekeurig uit.
- Slaap. Progesteron werkt rustgevend en ondersteunt de slaap. In cycli zonder eisprong komt het niet. Tel daar de nachtelijke zweetaanvallen bij op die door de oestrogeendips worden aangedreven, en je krijgt het wakker worden om drie uur 's nachts dat vrouwen bijna woord voor woord hetzelfde beschrijven.
- Stemming. De hersenen zitten vol oestrogeenreceptoren, en ze reageren sterker op verandering dan op een niveau. Het zijn de snelle schommelingen, en niet een lage waarde, die in deze fase samenhangen met prikkelbaarheid, angst en huilbuien. Daarom kan een vrouw zich tien dagen prima voelen en vier dagen onherkenbaar.
- Hersenmist. Op je woorden komen, concentratie en denksnelheid krijgen allemaal een tik. Het is echt, het komt veel voor, en het is geen beginnende dementie. Dat is de angst die bijna elke vrouw heeft en bijna geen enkele vrouw hardop uitspreekt.
- Hevig of onvoorspelbaar bloedverlies. Oestrogeen bouwt het baarmoederslijmvlies op. Zonder regelmatige eisprong is er geen progesteron om de afstoting te ordenen. Het resultaat zijn onvoorspelbare en soms zeer hevige menstruaties.
- Het lichaam. Vanaf het latere deel van deze fase neemt de vetmassa toe, verplaatst het vet zich naar de buik en naar binnen toe, daalt de spiermassa en zakt het energieverbruik. De richtlijn van de European Society of Endocrinology uit 2025 zegt dat onomwonden, en wijst erop dat de insulineresistentie die daaruit volgt het risico op diabetes type 2 verhoogt.
- Haar en huid. Dunner wordend haar op de kruin en langs de scheiding, droogte, langzamer herstel. Dezelfde onderliggende verschuiving.
Waarom je bloedonderzoek normaal was
Omdat het één moment ving, op één ochtend, in één cyclus, in een systeem dat heen en weer golft.
Een follikelstimulerend hormoon dat in maart hoog staat, kan in april niets bijzonders zijn. Een oestradiol kan stevig zijn op de dag dat je toevallig geprikt werd, en laag in de week dat je je werkelijk beroerd voelde. Daarom is de Britse landelijke richtlijn er expliciet over dat bij vrouwen van 45 jaar en ouder de overgang wordt vastgesteld op het patroon van klachten, de leeftijd en de menstruatiegeschiedenis, en niet op routinematig hormoononderzoek.
Een normale uitslag tijdens de overgang is geen bewijs dat er niets gebeurt. Het is bewijs dat je op een dinsdag geprikt bent.
Te horen krijgen dat je bloed in orde is, is niet hetzelfde als beoordeeld zijn. Het patroon is de diagnose, en een patroon goed lezen is specialistenwerk, geen vinkje op een lijstje.
Wat er werkelijk moet worden uitgesloten
Dat is de andere reden dat een specialist uitmaakt. Verschillende aandoeningen lijken sterk op deze fase, en elk daarvan vraagt een ander antwoord.
Schildklierziekte geeft vermoeidheid, gewichtsverandering, stemmingsverandering en haaruitval. IJzergebrek, veelvoorkomend bij vrouwen met hevige bloedingen in de overgang, geeft uitputting en mist. Slaapapneu geeft gebroken nachten en overdag cognitieve klachten, en wordt bij vrouwen te weinig herkend. Een depressie kan primair zijn in plaats van hormonaal. Geen van deze is zeldzaam en geen is exotisch, en elk ervan wordt regelmatig gemist wanneer een vrouw wordt weggewuifd met de opmerking dat ze nu eenmaal op die leeftijd is.
Wat dit voor jou verandert
Drie dingen, en ze zijn praktisch.
Ten eerste kun je stoppen met een normale bloeduitslag te lezen als bewijs dat je het je verbeeldt. Ten tweede kun je stoppen met je klachten stuk voor stuk bij verschillende mensen neer te leggen, want los van elkaar lijken het zes kleine klachten en bij elkaar vormen ze één helder beeld. Ten derde kun je stoppen met wachten tot het zich vanzelf aandient, want de jaren waarin hier het makkelijkst iets aan te doen is, zijn precies de jaren waarin je nu zit.
Herken je jezelf in de golf in plaats van in de glooiing, dan is dat het gesprek dat de moeite waard is. Leg het voor aan de specialist en laat het patroon fatsoenlijk lezen, in het Nederlands of Engels, door iemand wiens klinische werk hormonen zijn.